Leiden, Pieterskerk
Van Hagerbeer-orgel



Al in de 15e eeuw was er in de Pieterskerk een orgel aanwezig. Het bijzondere is dat nog steeds pijpen uit die tijd in het huidige orgel aanwezig zijn. Ze behoren daarmee tot de oudst klinkende orgelpijpen ter wereld! In de loop der jaren werd het orgel steeds opnieuw aangepast. In 1643 kwam er een omslag. Kort daarvoor, in 1637, werd in Leiden (in de even verderop gelegen Hooglandse Kerk) de orgelbegeleiding voor de gemeentezang geïntroduceerd. Het orgel daar, van Peter Jansz de Swart, werd door Germer en Galtus van Hagerbeer aangepast en uitgebreid om voor meer kracht om de massale gemeentezang adequaat te kunnen ondersteunen. Blijkbaar tot ieders genoegen, want in 1640 gaven de kerkmeesters de opdracht aan de Van Hagerbeers om het bestaande orgel in de Pieterskerk aan te passen. Dit kwam in feite neer op een complete nieuwbouw waarbij goedbevonden delen uit het vorige orgel werden overgenomen. Ook dit was tot grote tevredenheid, want op kleine aanpassingen na bleef het orgel in dezelfde staat functioneren tot midden 19e eeuw.


Klaviatuur van 1998 met uit messing gedraaide registerknoppen


In de jaren 1843 - 1846 werd het orgel drastisch omgebouwd door de firma Lohman uit Groningen. De heldere klank werd ouderwets geacht, de orkestrale wereld van de romantiek had zijn intrede gedaan. Windladen werden vervangen, pijpen werden voorzien van expressions om een meer warme klank te verkrijgen, maar bleven wel grotendeels gehandhaafd. Honderd jaar later was men opnieuw ontevreden over de klank van het orgel. De neobarok was actueel en romantische orgels werden zoveel mogelijk omgebouwd en aangepast om de muziek van o.a. Bach en Buxtehude te kunnen spelen. Men gaf aan Van Leeuwen uit Leiderdorp de opdracht om het orgel te restaureren. Dat betekende dat Van Leeuwen er zijn eigen invulling aangaf. De hele mechanische traktuur verdween en maakte plaats voor een elektro-pneumatische. Wederom werden er laden en pijpen aangepast om aan het orgel een neo-barokke klank te geven. Al met al werd de situatie er niet gelukkiger op. Reden genoeg voor de Stichting Pieterskerk om in 1994 aan orgelbouwer Verschueren uit Heythuyzen (L) de opdracht te geven het orgel compromisloos terug te brengen in de 17e eeuwse staat. Het enige register uit later tijd dat daarbij integraal gehandhaafd werd is de Cornet van het rugwerk. De dispositie, voor zover bekend, werd hersteld, inclusief alle pijpverdubbelingen. De mechanische traktuur werd opnieuw aangelegd, waarbij ook de oorspronkelijke klavierindeling terugkeerde (Contra F,G,A - c''' voor het hoofdwerk, C,D,E-c''' voor rug- en bovenwerk en C,D,E-d' voor het pedaal). Daarnaast werd ook de middentoonstemming hersteld, en daarmee is dit orgel het grootste orgel in Nederland met middentoonstemming. Hoewel het orgel in 1998 al opgeleverd werd kwam het sluitstuk van de restauratie pas in 2002 toen ook weer luiken aan de hoofd- en rugwerk kas werden gehangen, die, naar voorbeeld van vroeger, gesloten worden na het gebruik van het orgel.


Klavier, met het contra-octaaf voor het hoofdwerk duidelijk zichtbaar


De registerknop van de Cornet zit als enige ook in de rugwerkkast


De dispositie is als volgt : (voor het hoofdwerk afwijkende cijfers vanwege het contra-octaaf)


Hoofdwerk:
Prestant 24 B/D', vanaf c dubbel, 15e eeuw/1643 (dubbelkoor 1643 en later)
 Prestant 12' B/D, vanaf c dubbel, 15e eeuw/1643 (dubbelkoor 1998)
 Bordon 24 D', vanaf dis, 1998
 Octaav 6', vanaf c' dubbel, 15e eeuw/1643/1998 (dubbelkoor 1998)
 Mixtvvr 4-8 sterk B/D, 15e eeuw/1643/1998
 Groot Scharp 6-10 sterk B/D, 15e eeuw/1998
 Klein Scharp 5-8 sterk B/D, 15e eeuw/1998
 Trompet 12 'D, vanaf dis, 1998


 Rugwerk:
Prestant 8', vanaf c dubbel, 1643 (dubbelkoor 1643/1998)
 Qvintadeen 8', 1643
 Octaav 4', vanaf f' dubbel, 1518/1643 (dubbelkoor 1998)
 Holpyp 4', 1643
 Svperoctaav 2', vanaf f'dubbel, 1518/1643 (dubbelkoor 1998)
 Qvintanvs 1 1/2', vanaf gis'' dubbel, 1643 (dubbelkoor 1998)
 Svflet 1', vanaf c'' dubbel, 1643/1998 (dubbelkoor 1998)
 Mixtvvr 3-8 sterk, 1518/1690/1998
 Scharp 3-8 sterk, 1518/1998
 Sexqvialtera 2 sterk D, 1998
 Cornet 5 sterk D, 1744
 Schalmey 8', 1518/1998/18e eeuws


 Bovenwerk:
Prestant 8', geheel dubbel, 1643 (dubbelkoor 1643/1998)
 Holpyp 8', 1518/1643
 Qvintadeen 8', 1643/1998
 Octaav 4', vanaf c' dubbel, 1643 (dubbelkoor 1998)
 Svperoctaav 2', vanaf c' dubbel, 1643/1998 (dubbelkoor 1998)
 Gemshorn 2', 1518/1643
 Nasaet 1 1/2', vanaf c'' dubbel, 1643 (dubbelkoor 1998)
 Svflet 1', vanaf c'' dubbel, 1998 (dubbelkoor 1998)
 Sexqvialtera 2 sterk D, 1998
 Tertiaen 2 sterk, 1643/1998
 Trompet 8', 1998
 Vox Hvmana 8', 1691


 Pedaal:
Prestant 8', 1643
 Octaav 4', 1518/1643
 Trompet 16', 1643/1998
 Trompet 8', 1998

Speelhulpen:
Koppel Rw - Hw B/D
Tacet
Calcantenklok
Tremulant Bovenwerk
Tremulant Rugwerk




 Terug